Piero Canu

Puetta Timpièsu e Gaddhurèsu

Piero Canu

Piero Canu (pseudonimo di Pietro Cano). Insegnante, poeta e scrittore (n. Olbia 1932). Già docente nelle scuole secondarie superiori, vive e opera a Tempio Pausania.

Saggista e narratore, ha scritto I racconti bilingui (gallurese-italiano), Un linzolu di tarra (1986), con prefazione di Leonardo Sole, e Lu sté ddhu (1988), con prefazione di Nicola Tanda.

Ha pubblicato le raccolte poetiche Foli di ´entu e d´ea (1993), con prefazione di Salvatore Tola, e Rosimarini (2002), con la quale ha vinto il premio “Michelangelo Pira” di Quartu Sant´Elena. La sua poesia, partendo da concezioni pascoliane, si colloca attualmente in un clima post-ermetico, privilegiando la dimensione fiabesca e rievocativa.

Bibliografia

  • Un linzolu di tarra. Racconti bilingui, 3T, Cagliari, 1986.
  • Lu stèddhu. Racconto, quasi un romanzo, GIA, Cagliari, 1989.
  • Puisij ghjlmani in Gaddhura (con Maria Paola Pilo), GIA, Cagliari, 1988.
  • Foli di ‘entu e d´ea, TAS, Sassari, 1993.
  • Rosi Marini, Tema, Cagliari, 2003.

UN LINZOLU DI TARRA

di Piero CANU

“Una 'vòlma di macchinu, chi 'vòlaria 'iddhé illi cioàni d'abà”! 🤠 (EDUCAZIONE E RISPETTO, per il PROSSIMO).

Pani Saldu

...Chjùsa la casa, ci l’aìami figghjiulàta un'altu pòcu e ci n’érami 'andati a stà in campagna, senza sapé candu sariàmi puduti turrà.

Eu aia appena cuminciatu la quinta e timia di no pudé più andà a iscòla, un timori chi divintèsi ‘aru.

...La campagna, pa’ li tempi ch’érami, paria ed era lu lòcu più siguru.

...Arriàti a la casa nòa (pal modu di dì, era un casamentu vècchjiu e malandatu) mamma pulisi li pochi cosi ch’aìami pultatu, dèsi a dugna cosa lu sistàtu ghjùstu e a dugnunu di noi disi lu ch’àia di fa.

...E siccomu noi ci n’érami andati ma lu furru era filmatu illa ‘iddha, a me tucchèsi la ‘incumandìzia di ritirà lu chilu di lu pani chi lu papèri cumunali ci aia assignatu.

...Duicèntu grammi a passòna.

...Erani l’anni di la sigunda ghèrra manna e la ghjènti, tra li curriti e lu pocu magnà, era tutta rumasa.

...Calcheunu ch’era filmatu grassu pa’ malària, in mez’a l’alti, paria lu più sanu.

...Cussì, dugna mattinata, ciurrata mala o ciurrata bòna, dia 'iscì a fatta di dì pal pudé 'arrià lu più chizzu pussìbbili a punimmi ‘in fila, ca si no mi pudia suzzidì di fammi la camminata e di non 'agattà pani.

...‘Aia deci 'anni e, vinticuattru chilometr’a pedi fra 'andà e turrà, érani longhi.

...E bisugnàa falli dugna dì palchì la dì infattu li paperi no valìani e lu pani no ritiratu era paldutu.

...Calche volta, in caminu, 'intuppàa li mezi di li suldati e, candu mi piddhàani, la cuntintèsa era manna palchì mi ripusàa li pedi sculzi e pa’ un pocu no camminàa innant’a li petri.

...Li camini érani tutt’un pulvaràgghju e li petri eran’azzuti.

...Una dì mi ‘inisi la gana di turramminni ‘in littorina, un trènu cu un vagoni solu, calche volta dui, chi passàa sempri dananz’a la casa e chi si filmàa chi accultu.

...Senza pinsavv’abbèddhu 'alzèsi e mi pusèsi, cu’ la bussarèddha di lu pani a fiancu.

...Cantu mi paria bèddhu a 'istà pusatu come li manni, senza straccammi li pedi! Però v’aia un fattu: no 'aia dinà. Mi dagghjani a cant’a cantu li di lu pani palchì 'andend’a pedi rispalmiàa lu présgiu di li bòtti. Eu rispalmiàa sempri.

...Ma più che un rispàlmiu era un modu di no 'ispindì lu chi no 'aìami.

...Cun chisti pinsamènti era guasi pa’ falamminni candu mi socu 'avvistu chi la littorina era ghjà paltuta.

...Li stèddhi so 'istèddhi ancora pal chisti 'impruisàti. Ma no m’àgghju prèsu cuidatu, tantu si mi ni faciàni falà no mi facia nuitai 'andà 'a pedi.

...Però, dui trabaddhadòri ch’éran’impustati accult’a me, m’han’intalgatu e candu han'intèsu la ‘iritai m’àni cuàtu ‘ndrentu a lu bagagliàiu finz’a candu no è ’arriàta la filmata ghjusta.

...Li mei den’aé ’attilbbutu com’éran’andati li còsi, forsi palchì m’àni ‘istu bèddhu ripusàtu e m’è tuccàtu falli lu còntu.

...No m’àni battutu ma c’è passatu pocu.

...Li pòari so’ ghjènti seria e vòni ch’impàrini la seriètai ancora a li fiddholi.

...A palti lu fattu di la littorina, 'èu in chissi mesi, in caminu, no ‘àgghju mai tuccatu un pezzu di pani.

...Èrani fatti di nùddha in mez’a li malanni ch’aiàmi 'innant’a li spàddhi.

...La ghjènti era sempri pinsamintòsa, cilchèndi di salvassi da li bumbaldamènti e da la malaria.

...Tutt’e dui li còsi n’ammazzan’abbèddhu lu còri, m’àia fattu come un pintu di la Saldigna ch’era paltuta in camini mali, tanchi bòiti e passon’assuccunàti.

...Cu’ l’anni li còsi so’ cambiàti ma so’ sempri pocu chjari.

...Li camini so’ più acconci, ghjà è vèru, ma li tanchi so’ sempri bòiti.

...Lu trabàddhu di la campagna vali pòcu ‘in tuttu e li pastòri, li còlci, so sempr’a lu coci-magna.

...La timòria di li bombi ha cambiàtu ‘entu ma la ghjènti è sempr’assuccunàta pa’ alti muttii.

...E la Saldigna è passèndi lu mari taddat’a pezzarèddhi, palt’a fultu e palt’a palèsu, palchì pari chi la ‘òddhini fa nòa in altu locu.

...Li passòni han’a punì infattu a bòna 'o a mala gana.

...Anzi, un bèddhu ò di ghjènti ci l’ani fatta 'andà innanzi, cu lu svèntu di la migraziòni.

...Fèndi lu paragòni cu’ li camminàti chi mi facia a dèci 'anni, mi pàrini più sfultunàti li stèddhi d’abà.

...Eu, a lu mancu, sapia und’er’andèndi.

Piero Canu

Lu spècchju

di Piero CANU

Intantu, illa casa und’éra natu, lu tempu a pocu, a pocu, aìa chjùsu li balcòni; sólu unu éra filmàtu sghìntu e dugna dì v’intràra la spéra di lu sóli.

Li só’ razzi fulmàani illu biancu di lu muru un vèssu di róta allumàta undi si pintàani li fatti ch’érani suzzèssi.

Chéddhi di pintùri di ’ita in carréri senz’arréu, tintàani di turrà cu lu só’ mundu sempri nóu e più sàiu pal rigalàllu dibbàta. Ma l’alti rifiutàani chissi caravùddhuli ghjà campàti palchì li cosi scunnisciùti dàni più gustu e dugnùnu si li faci a idèa sóia.

Unu spècchju a dui facci come candu la “mamma di lu sóli” entra da li ’itri di lu balcòni e ghjóca cu lu pamèntu.

Cussì s’accèndi la mimória e poni in fila li conti. Conti cuntàti tanti ’olti, posti ancóra in canzòn’ pa’ accumpagnà la ’ènti da la sciutàta a lu sonnu, da lu trabàddhu a lu cóiu, da la nascita a l’anzianità:

“Com’è biancu chistu donu
venghia biancu lu tó’ capu,
vecchju mannu, bonu, bonu”.

E la gana d’invicchjà accumpagnàa li ciurràti palchì li ’ecchj gudiàni d’attinzioni manni no sólu da palti di li custrinti ma ancóra di lu ’icinu.

Eran’iddhi chi cunsiddhàani li mèddhu simènzi e li mumènti adàtti, ed eran’iddhi li rasgiunanti chi puniani li paci illi làccani in bréa.

No filmàani mai daparèddhi. Li só’ miràti érani “lèggjh” pal manni e pal minóri.

Ma pa arrià a una bona ’icchjàia lu caminu éra longu. Cuminciàua cu l’anninnia di la mamma:

“Drommi chi sei di mamma rósa,
di mamma rósa fiurità,
lu córi méu e la mé’ ’ita...
Lu mé’ bèddhu rusignólu
lu chi canta cun dulciùra...
Drommi lu mé’ cunsólu...
Sangu lu mé’ latti sia
chi alimèntia li tó’ ’eni”.

Paràuli di latti come sustèntu pa ismannà insemb’a li passòni di lu lócu.

Calchi volta però no era mancu agabbàtu l’alènu di la bóci chi s’intindìa l’anninnia di lu ’entu e di rari guttigghj d’ea, cantata da stasgiòni mai gali una cu l’alta. Stasgiòni bilbànti undi lu ’arru cilcàdhu d’assumiddhàssi a lu stiu e lu stiu a lu ’arru inn’un ghjócu crudèli chi punìa in baddhu l’omini, l’àlburi e rèsi. L’óra di bì no era mai sigùra.

Un puètta cantàa:

“Pochi frutti dagghja la rigòlta
(tarri mali, li piddia lu fócu)”

E li stèddhi scunsulàti ghjràani pa li cussògghj cu lu “buattòni-capu di moltu”, scugnuréndilu d’abbà li laóri a fultu e di piinà li cunchéddhi:

“Buattòni, buattòni,
abba a fultu li laóri,
piena d’ea li cunchéddhi
pa ispicchjà tutti li stèddhi”.

Pói tra un buattòni e l'altu smannàani e diani trabaddhà. Li fèmini a la casa e a tiné li criaturi minóri, li masci a la campagna di tutti li 'essi.

A dugna trabàddhu si dagghja la 'mpultànzia sóia ma li ciòani curriani di più a li ch’érani liàti a l'usànzi di l'amóri.

Li fèmini fèndi la bucàta cantàani a bóci di riu:

“Cèddha méa, piu piu,
anda e veni in un buléu,
divvill'a lu bèddhu méu
chi socu sóla illu riu.
Un miccaluréddhu
lu lau e l'asciùttu
ch'è in culol di rósa;
lu 'ólaria a faéddhu
pal dui o tre minuti
chi l'agghju di dì cosa”.

Ma la festa più manna éra lu graminatògghju undi nasciani li fidanzamenti.

S'usàa stirrì in tarra un linzólu biancu undi li fèmini accusciàti graminàani la lana e la lampàani illa còlbula. Li masci ritti, faiddhèndili l'agghjùtàani a graminà. Pal “dicchiaràssi” a la “stéddha” bastàa rigalàlli un fióri, accompagnàtu da calchi puisià:

“Ti prisèntu chistu fióri
palchì nasci da lu córi,
è tantu fissu l'amóri
chi lu déi pultà continuu;
la tó’ fiàma illu mé' sinu
mi faci sta a dismài
e tu lu rimédiu hai
di curà la mé’ firita,
a te donu córi e vita
chi dattilli mirésci”.

Ancora la binnènna éra muttiu d'amóri ma li sintimenti, lu più di li 'olti, faciani la fini di li puppióni di l'ua; ci paràani illa supprèssa.

Li mutti érani licéri come l'aria di la 'igna:

“Curàgghju bibbinnadóri
lestri e alzéti li mani,
siddh’éra pa li 'agghjàni
la 'igna punia fióri”.

Ma pianu, pianu, li canzoni e li puisii piddhésini lu bólu insemb’a li trabàddhi e a l'usanzi cambiàti cu l'anni.

Lu stèddhu, una dì, vidisi chi lu spècchju di lu tempu no tramandàa guasi più pintùri gaddhurési e cumprindisi chi’éra ghjùnta l'óra di svintà un módu nóu palchì l'ammènti filméssini. S'avvidisi chi illu ghjócu di li ciurràti no éra filmèndi anima 'ia e piddhési a iscrì di lu sóiu:

“Sutt’a li frondi drommi la séra,
campana muta la sona lu 'entu,
crésci l'ulticula in muri dirrùtti;
No m’è parùtu nè lestru, nè taldu,
bóci paldùti, prummissi di branu;
passu di tempu s’ha tèntu lu ch’éra,
vana bandéra lu pani di l’alti.
E s’idi appèna un’alènu di sóli
ruiu di bràsgia, primma ch’imbùgghja
l’ultimu basgiu illa custéra.
Canzòna 'agghjàna canta Lucia.
Li mugnidóri, mandra di frasca;
Vacchi arrumàsi chisti d’abànnu;
Rusàriu antìcu, granu di spica;
Signu di céli, gruci in paési.
Ghjócu di dì chi so’ agabbàti:
No v’ha illu spècchju anima 'ita”.

Ma no tuttu s’éra agabbàtu. Figghjulèndi la casa bóita undi la ciminèa paria ancóra pronta a accindissi di fócu, li turrési a menti un ciàccaru ch’aia briddhàtu cand’éra minóri e li ’inisi la ’idéa d’apparagunàllu a lu babbu ch’éra moltu come ammèntu d’una fola:

“Lu ciàccaru scaldisi l’alimèntu
e li fiàmi ghjùcàani cu li muri,
ruia la casa;
finz’a la séra la luci durési
ma, ill’aria di la mani,
di cìnnara lu ciàccaru si fési.
E babbu
pani di casa,
vesti di bonittù,
bracciu folti,
finz’a la cena insemb’a nói ridisi
ma, ill’óra d’una mani,
in radìcia di ’entu,
l’alènu lassési a li fiddhóli
pa iscaldill’ancóra...
E dugna tantu mói
in foli ripittùtni
da bóci mandatàgghj senza tempu”.

Piero Canu

← Torna all'indice dei Poeti Timpièsi